راز برتری انسان؛ از نیروی عقل تا قدرت اختیار و ابتکار

به گزارش خبرگزاری حوزه، تفاوت انسان با دیگر موجودات تنها به ویژگی‌های جسمانی محدود نمی‌شود؛ بلکه قدرت تفکر، شناخت، تصمیم‌گیری، اراده و نوآوری، مرز عمیقی میان انسان و سایر موجودات ایجاد کرده است؛ توانایی‌هایی که انسان را قادر می‌سازند برخلاف غریزه عمل کند. به همین منظور مطلبی پیرامون همین موضوع از بیانات قابل تامل امام شهید از کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی تقدیم شما فرهیختگان می‌شود.

انسان در وهله نخست، اهمیت و جایگاه خود و تفاوت شگرفی را که میان او و موجودات دیگر وجود دارد، به‌درستی درک نمی‌کند؛ اما وقتی با دقت به این مسئله می‌اندیشد، متوجه می‌شود که این تفاوت بسیار عمیق و شگفت‌انگیز است.

دره‌ای عمیق میان انسان و دیگر موجودات وجود دارد. این تمایز از چه ویژگی‌هایی ناشی می‌شود؟ چه امتیازها و ممیزه‌هایی در انسان وجود دارد که او را تا این اندازه از سایر موجودات جدا می‌کند؟ یکی از مهم‌ترین این ویژگی‌ها، نیروی خرد و عقل، شناخت کلیات و توانایی استنتاج از جزئیات است.

انسان دارای توانایی‌هایی است که نه درخت از آن برخوردار است، نه سنگ و نه حیوان؛ از جمله ابتکار و نوآوری. اگر نوآوری انسان وجود نداشت، انسان نیز همچون بسیاری از موجودات دیگر، همواره در سطحی ثابت باقی می‌ماند؛ همان‌گونه که درباره زنبور عسل نیز می‌توان این مثال را مطرح کرد.

از دیگر ویژگی‌های ممتاز انسان، نیروی اراده، تصمیم و اختیار است. انسان می‌تواند آنچه را می‌خواهد انجام دهد، در حالی که بسیاری از موجودات دیگر ناگزیر از پیروی از غرایز خود هستند.

موجودی که غریزه‌اش چیزی را اقتضا می‌کند، همان را انجام می‌دهد و مسئله برای او به انتخاب و خواستن مربوط نیست. اما انسان می‌تواند حتی برخلاف غریزه خود عمل کند. غریزه انسان این است که غذا بخورد و نیاز جنسی خود را اشباع کند؛ اما می‌بینیم انسانی ممکن است در تمام طول عمر خود حتی یک‌بار نیز غریزه جنسی‌اش را اشباع نکند. این رفتار برخلاف غریزه و نوعی ریاضت است.

همچنین ممکن است انسانی در روزهای متمادی تنها با یک بادام زندگی کند. این کاری است که فقط انسان می‌تواند انجام دهد؛ زیرا انسان قادر است برخلاف غریزه خود رفتار کند.

در مجموع، نیروی فکر، اختیار، اراده و ابتکار در انسان، از جمله ویژگی‌هایی هستند که او را از دیگر موجودات ممتاز کرده‌اند. انسان در مقایسه با سایر موجودات، حقیقتاً موجودی متفاوت و دارای ویژگی‌هایی متمایز است.

منبع: کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، فصل نبوت، جلسه پانزدهم، ص ۲۶۸.